کارآفرینی معلولین برای معلولین

اگر به دریا رفته می داند مصیبت های توفان را، پس کسی هم چو یک معلول نمی تواند رنج های زندگی یک معلول را بفهمد و نیز هیچ کس مثل یک معلول نمی تواند برای معلول دیگر کارآفرین باشد. وگرنه در روزگار ارجحیت های اقتصادی چه کسی حاضر است کارگری که در یک روز ۱۸ دستگاه رایانه مونتاژ می کند را بر کارگری که ۳۰ دستگاه مونتاژ می کند ترجیح دهد.
«مجموعه ای خودجوش هستیم که نه بودجه دولتی داریم و نه بودجه های خاص که ما را از نظر مالی حمایت کند و خودمان هم از این که دستمان را دراز کنیم اکراه داشته ایم و شأن خود را بالاتر از آن می دانیم.»
اصغر شیرزادی کارآفرین معلولین چگونگی شکل گیری این جمع را اینگونه توضیح می دهد: «سال ۶۲ که نخستین کنکور بعد از انقلاب فرهنگی برگزار شد در آزمون شرکت کردم و در مقطع زمانی ۶ ماهه تا اعلام نتایج فعالیت هایی را انجام دادم که در مسیر زندگی ام مؤثر بود.» شرکت در کلاس های زبان و نیز مراکز فنی و حرفه ای از آن جمله اند، اما مهمتر از آن شرکت در فعالیت های ورزشی بود که به دلیل حضور و آشنایی با معلولین دیگر دغدغه ها برجسته تر می شود: «در این مقطع با تشکل های معلولین در کلاس های ورزشی آشنا شدم. من مشکلات را می دیدم و می دیدم که به دلیل ضعف های جسمی ناشی از معلولیت اکثر ما از قشرهای ضعیف جامعه هستیم، با دوستان تصمیم گرفتیم فعالیتی را شروع کنیم و در راستای اشتغالزایی برای معلولین آن را گسترش دهیم.» به قول براتی از آنجایی که توجهی به معلولین نمی شد می بایست روی پای خودمان می ایستادیم.» شیرزادی اینگونه ادامه می دهد: «بر این اساس در سال ۶۳ از طریق موافقت اصولی توانستیم این شرکت تعاونی را تأسیس کنیم. من هم جزو هیأت مؤسس بودم و علاوه بر آن توانستیم در بدو تأسیس ۲۰۰ نفر را جذب تعاونی کنیم. بعد برای آغاز فعالیت شروع کردیم به گرفتن آمار و نیازسنجی از معلولین.» براتی نحوه نیازسنجی را اینگونه شرح می دهد: «علاوه بر مشورت با مؤسسات مرتبط و کسانی که می شناختیم، اگر در خیابان معلولی را می دیدیم به سراغش می رفتیم و از آنها درباره زندگی و سختی ها و مشکلاتشان می پرسیدیم.» در آن مقطع زمانی تعاونی پس از بحث های فراوان به این نتیجه می رسد که از نیازهای اساسی معلولین تأمین مایحتاج اولیه زندگی است و به این ترتیب شرکت تعاونی چندمنظوره که براساس اساسنامه دستش باز بود به خرید و فروش لوازم منزل و اقلام ضروری روی می آورد چنانکه براتی می گوید: «کالاها و لوازم منزل و یا خواروبار و ارزاق عمومی می خریدیم و آنها را می فروختیم و یا در اختیار افراد کم درآمد قرار می دادیم، چون اساساً شرکت تعاونی عام چندمنظوره بود و طبق اساسنامه دستش برای ورود به عرصه های تجاری هم باز بود.» برای این منظور تعاونی دو واحد فروشگاهی هم تأسیس می کند که مانند اغلب تعاونی ها هم به اعضا خدمات می دهد و هم به دیگران و بنا به گفته براتی «سود عایدی صرف بچه ها برای بالا بردن کیفیت اشتغال می شود.» این تعاونی نخستین تعاونی معلولین نیست و به قول شیرزادی «مثلاً تعاونی الکترونیک معلولین هم بوده که چون خودشان را با نیازهای روز تعریف نکردند، نتوانستند دوام بیاورند و منحل شد» وی ادامه می دهد: «بر پایه همین تجربیات به این نتیجه رسیدیم که همه تخم مرغ ها را نباید در یک سبد گذاشت. ما طبق اساسنامه نباید در یک جا درجا می زدیم و می بایست راه های جدید را شروع می کردیم. باید از جامعه و بازار، نیازسنجی می کردیم و واحدهای مختلف را تعریف می کردیم.» به این ترتیب در مقطع زمانی خاص و بنا به الزامات جامعه و بازار تعاونی به بسته بندی مواد غذایی روی می آورد: «اولین مجموعه بسته بندی قند و شکر ما بودیم و در بسته بندی تجربیات فراوانی را به دست آوردیم و بعد حبوبات را بسته بندی کردیم. زمانی که ما شروع کردیم تازه مردم با این امور آشنا می شدند.» تولید و عرضه محصولات دوختی، کار بر روی سنگ های قیمتی، درخت سیم مورد استفاده در صنعت خودروسازی نیز از جمله اموری است که تعاونی طی این سال ها به آن پرداخته که در پشت همه این تغییر فعالیت ها دلیل عمده ای وجود دارد که براتی آن را اینگونه بیان می کند: «وقتی در یک مسیر به بن بست برمی خوردیم، راه دیگری را بازمی کردیم، حتی کار را عوض می کردیم تا معلولین هیچ موقع احساس نکنند که آمدن و عضویت در تعاونی کار بیهوده ای بوده است.» این تنوع رمز ماندگاری آنها بود که سبب تعجب تعاونی های دیگر می شد: «وقتی در همایش های وزارت تعاون شرکت می کردیم تعاونی های دیگر از وضعیت کاری و مالی می نالیدند و به ما می گفتند شما که معلولیت دارید چگونه دوام می آورید » شرکت تعاونی موفق می شود عنوان بهترین کارآفرین بهزیستی و تعاونی برتر معلولین را در سال ۷۳ به خود اختصاص دهد بنابه گفته شیرزادی از آنجا که «بیشترین محوریت کار بر روی بحث تولید و در زمینه های مختلف بود، براساس سیاست های کلانی که تعاونی برای خود تعریف کرده بود، سیاستگذاری ها تغییر می کرد.» بر این اساس در سال ۷۵ که رایانه تازه وارد کشور شده بود، اعضای هیأت مدیره با برگزاری جلساتی تصمیم می گیرند که وارد این عرصه شوند. برای این منظور تعاونی به سرمایه و کارگر نیاز پیدا می کند که براتی اقدامات صورت گرفته برای تدارک آنها را اینگونه توضیح می دهد: «در سال ۷۵ که کامپیوتر تازه به بازار آمده بود، با تصمیم هیأت مدیره و با کار کارشناسی محل مناسب و امکانات اولیه موردنیاز آن تهیه شد. در آن سال بهزیستی برای اشتغال معلولین به هر کدام از آنها ۷۵۰ هزار تومان وام می داد که با این مبلغ برای خودشان اشتغال ایجاد کنند که البته در بیشتر موارد امکان پذیر نبود و آنها بعد از آن که پول را خرج می کردند دوباره بیکار می شدند. ما به بهزیستی پیشنهاد دادیم که می توانیم برای معلولین اشتغالزایی کنیم و به همین منظور تفاهمنامه ای به امضا رسید.» شیرزادی در همین رابطه می افزاید: «به بهزیستی اعلام کردیم که معلولی را می خواهیم که حداقل دیپلم داشته باشد و بتواند حروف انگلیسی را بخواند.» شیرزادی روال اولویت بندی معلولین برای اشتغال توسط بهزیستی را ناقص دانسته و می گوید: «بهزیستی افراد را براساس نیازمندی و محرومیت اولویت بندی می کند و نه براساس توانمندی فرد و این هم سبب سرافکندگی معلول شده و هم انرژی زیادی از معلول و کارفرما می گیرد.» اما تعاونی براساس هدفی که بر پایه آن تأسیس شد نه تنها آنها را طرد نمی کند بلکه برای معلولین معرفی شده دوره آموزشی دو تا سه ماهه می گذارد و آنها را برای کار در واحد مونتاژ آماده می سازد. هم اکنون بیش از ۷۰ معلول در این تعاونی در حال مونتاژ رایانه هستند و بیش از چهار هزار نفر نیز از فروشگاه های تعاونی خدمات دریافت می کنند. تعاونی هم اکنون توانایی مونتاژ ۶۰۰۰ دستگاه رایانه در ماه را دارد و طرف قرارداد شرکت های معتبری است در مناقصات همچون دیگر شرکت ها با پائین آوردن قیمت با دیگران رقابت می کند. قدر مسلم شرایط کار برای معلولین به دلیل سنگینی کیس رایانه نیازمند تمهیداتی است و این تمهیدات را براتی اینطور شرح می دهد: «یک آدم سالم مشکلی ندارد و می تواند دور میز بچرخد و کار کند، اما معلول باید کامپیوتر را بچرخاند. ما برای کارهای سنگین مثل جابه جایی کیس از افراد سالم برای کمک به معلولین استفاده می کنیم. برای مونتاژ هر فرد یک کیس در اختیارش قرار می گیرد. یک فرد سالم می تواند روزانه تا ۳۰ رایانه را هم مونتاژ کند. اما حداکثر راندمان ما ۱۸ کیس در روز است.» به دلیل شرایط روحی خاص معلولین برای ایجاد نشاط در محیط کار تمهیدات خاصی اندیشیده شده است.
«روحیه بچه ها بسیار حساس است و بسیار عاطفی هستند و نیاز به محبت بیشتری دارند. برای این که محیط کارگاه کسل کننده نباشد وسایل ورزشی از قبیل دارت تهیه کرده ایم که ورزش مفرحی است تا در کنار کار تنوعی ایجاد کرده باشیم و بچه ها در ساعات بیکاری از آنها استفاده کنند.» بی شک این تعاونی مانند هر مؤسسه تولیدی دیگر با مشکلاتی هم روبه رو بوده است اما با عرقی که مؤسسین به کار و هدف خود دارند در مواردی برای آن که حقوق کارگران حتی یک روز عقب نیفتد از پس انداز خود نیز هزینه کرده اند. علاوه بر اینها بنا نهادن چنین تعاونی با مشکلاتی که در نوع خود داراست مانند راندمان پائین کاری نیازمند کار و زحمت فراوان است. «هنوز یادم نمی آید که کمتر از ۱۲ ساعت کار کرده باشم و خیلی مواقع بوده که حتی متوجه گذشت زمان نبوده ام.» مشکلاتی که این تعاونی با آن روبه رو است را می توان نمونه ایده آل تعاونی هایی از این دست قلمداد کرد و اصلی ترین مشکل «اجرا نشدن قانون» جامع حمایت از معلولین مصوب مجلس شورای اسلامی در سال ۸۳ است. با تمام رنج هایی که معلولین و اعضای شرکت تعاونی متحمل می شوند، هنوز هم ایده های تازه ای دارند، ایده هایی برای رفاه و اشتغال معلولین.
برنامه آتی آنها احداث نخستین مجتمع ویژه معلولین در خاورمیانه با ۱۰ هزار متر مربع زیربنا در ۵طبقه است که ایده و طرح آن از سوی اعضا چیده شده است. آنها در نظر دارند ۱۵ رشته جدید از قبیل چاپخانه، صنایع دستی، درخت سیم، لوازم جانبی رایانه و غیره را در آنجا دایر کرده و به آموزش و جذب و اشتغال معلولین بپردازند و برآنند تا با همکاری دانشگاه جامع علمی کاربردی پس از آموزش به هر یک از فارغ التحصیلان مدرک اعطا کنند. با احداث این مجتمع برای ۱۲۰۰ معلول فرصت شغلی ایجاد خواهد شد.

• روزنامه ایران